Aziz Nesin'in bir hikayesinde, eski Amerikan arabasından bozma bir dolmuşta, yolcularla şoför arasında, arabanın kapısının açılması kapanması sırasında, zaman zaman sertleşen diyaloglar geçer. Amerikalı otomotivciler, Japon arabalar pazarlarına fazlaca girmeye başladığında, bu arabaları kullananlarla bir anket yaparak tercih sebeplerini bulmaya çalışmışlar. Enteresan bir sonuç, ankette yer almamasına rağmen, çokça kişi Japon arabaların kapılarının daha rahat açılıp kapandığını belirtmiş. Günümüzde araba kapısı diyaloglarına artık pek rastlamıyoruz. Öyle oldu ki, eskiden motor uğultusuna karışmış değişik seslerle yolculuk yaptığımız araçları unuttuk, şimdi hafif bir tıkırdıta, bir şey mi oldu acaba diyerek, servise koşar olduk. Üretim tezgahlarında bilgi işlem teknolojilerinin (CNC) kullanımı, daha dar toleranslarda parça işlemeye olanak sağladı. Daha iyi eşleşen parçalarla, daha kaliteli bir ürün, örneğimizde, günümüzün otomobili ortaya çıkmıştır. (bazılarına gore mühendislik harikası) Daralan toleranslarla birlikte, ölçü aletlerinin kalibrasyonları ve buna paralel olarak, ölçüm belirsizliği gündeme gelmiştir. Bilgi birikimi, altyapı ve uzmanlık gerektiren bunlarda, uygulayıcıları ayırt etmek, güven oluşturmak üzere akreditasyon gündeme gelmiştir. Ülkemizde, üzerinde mutabık kalınan bir akreditasyon sistemi Türk Akreditasyon Kurumu, kısa adıyla TURKAK vasıtasıyla kurulmuş ve yürümektedir. Kurum ve çalışmaları ile ilgili detay bilgiye www.turkak.org.tr web adresinden ulaşabilirsiniz. Ben burada akreditasyonun laboratuvar ayağı üzerinde durarak, bunda otomotiv sektörünün belirleyiciliği üzerinde görüşlerimi sunacağım. Akreditasyon gönüllülük esasına dayanmaktadır. Bir laboratuvar akredite olmadan da düzgün kalibrasyon, deney veya ölçüm yapabiliyor olabilr. Burada belirleyici, laboratuvardan hizmeti alan müşteri olmaktadır. Son yıllarda, müşterilerde, artan bir ölçüde akredite laboratuvarla çalışma isteği vardır. ABD kökenli otomotiv üreticileri, kendi firma standartlarının harmonizasyonu sonucu oluşmuş dokümanı, ISO/TS 16949 otomotivde kalite yönetimi standardı olarak sektöre getirmişlerdir. Bu standart, geniş içeriğinde konumuzla ilgili olarak, hizmet alınan laboratuvarın denetleniyor olmasını şart koşmaktadır. Denetimle ilgili standart EN ISO 17025'dir. Laboratuvar, denetimi TURKAK veya muadil bir kurumdan (EA, European Accreditation kurumunca onaylı kurumlar) geçirirse akredite bir laboratuvar, sevkiyat yaptığı ana firmadan geçirirse onaylı taşeron laboratuvar olmaktadır. ISO/TS 16949'da iki durum da kabul edilebilir olmakla birlikte, uygulamada firmalar akredite laboratuvarlarla çalışmaya eğilimlidirler. Laboratuvarın akreditasyon sertifika kopyası klasöre konmakta, denetimlerde bu gösterilmektedir. Bu yol pratiktir. Öte yanda, akreditasyonu olması, laboratuvar için kazançtır. Böylelikle, verilen hizmetin kabul görmeme riski minimize edilmekte (veya ortadan kalkmakta), ek açıklamalara, yazışmalara gerek kalmamaktadır. EN ISO 17025 standardı esas olarak iki kısımdan oluşmaktadır. Standardın 4.ncü maddeleri kalite sistemini, 5.nci maddeleri teknik uygulamaları sorgulamaktadır. Kalite maddeleri ISO 9000 standard maddeleri ile örtüşür olmakla, uygulamada, EN ISO 17025 standardına göre akredite olmuş bir laboratuvar için ayrıca ISO 9000 belgesi aranmanaktadır. (uygulama halen böyledir, ileride değişebilir.) Ülkemizde laboratuvarlar TURKAK denetimini, standardın 4.ncü maddelerini kalite denetçisi, 5.nci maddelerini teknik uzman denetçi ile geçirmektedirler. Akreditasyon birimler bazında (boyutsal, elektriksel, sıcaklık, kuvvet ...) gerçekleşmektedir. Akredite olunabilecek alanların listesi TURKAK web sayfasında yayınlanan rehber dokümanda yer almaktadır. Uygulamada, her birim için ayrı teknik uzman (yurt içinden veya yurt dışından) gelmektedir. TURKAK'dan akredite olan laboratuvarın bilgileri, akreditasyon belgesi ve akredite olduğu çalışma alanlarının belirtildiği liste, Akreditasyon Kapsamı başlığı altında her laboratuvar için kurumun web sitesinde yayınlanaktadır. İşin bu şekilde akışına bakıldığında, laboratuvarın yaptığı işlerin hepsinden bir defada akredite olması pratikte mümkün olmamaktadır. Bu hazırlık bakımından güçtür, mali bakımdan külfetlidir. Teknik denetçilerin her biri standardın 5.nci maddelerini uzmanlık alanı kapsamında sorgulayacağından, laboratuvarda her denetçiye cevap verecek ayrı uzman personel sayısı yeterli olmayabilecektir. Yurdumuzda laboratuvarlar akreditasyon için TURKAK'a yönelmektedirler. Bazıları ilk defa akredite olmakta, bazıları ise akreditasyon kapsamını genişletiyor durumdadır. ISO TS 16949 standardının kökeni olan ABD ile kıyaslandığında, Avrupa laboratuvarlarının akredite oldukları alan sayısı azdır. Bunda önemli bir etki, her alanda akredite olma eğiliminin Avrupa'da olmaması idi. Örneğin Johansson mastarlarınının kalibrasyonu için akredite olan bir laboratuvar, kumpas, mikrometre, komparatör ve diğer tür mastarlardan akredite olmaya ihtiyaç duymuyordu. Müşteri onda bunu aramıyor, Johansson mastarını kalibre eden, diğer boyutsalları zaten kalibre eder diye düşünüyordu. ISO TS 16949 standardının sektöre yerleşmesi ile birlikte, bu görüş geçerliğini yitirmiş, her alan ve her ölçü aleti veya deney için akreditasyon aranmaya başlamıştır. Boyutsal ölçü alet ve mastarları için VDI/VDE/DGQ 2618 serisi talimatların kullanılması yaygındır. Bu seride 40'ın üzerinde talimat olup, her bir talimat farklı bir uzunluk ölçme aletinin veya mastarın kalibrasyonunu konu almaktadır. Bir kalibrasyon laboratuvarının, boyutsal alanı tamamlayabilmesi için yapacağı doküman çalışması yüzlerce sayfayı doldurmaktadır. Gerek Avrupa'da, gerekse ülkemizde, laboratuvarlar, müşteri baskılarını omuzlarında hissederek, kapsam genişletme çalışmasına girmişlerdir. Ek kapsam ek maliyet demek olup, laboratuvarlar için altından kalkması zor rakamlar ortaya çıkmaktadır. Örneğin, iki alanda akredite olacak bir kalibrasyon laboratuvarı, 5000-6000 Euro yu gözden çıkarmalıdır. Kapsamın daha geniş tutulması halinde bu rakam 10.000 Euro yu bulmakta hatta üzerine çıkmaktadır. TÜRKAK hizmet ücretleriyle ilgili rehber doküman kurumun web sayfalarında yer almaktadır. Kalibrasyon laboratuvarlarının akreditasyonuna otomotiv sektörü ağırlığını koymuştur. CE uygunluğunun arandığı ürünerde test laboratuvarlarının da akteditasyon baskısı altında oldukları bilinmektedir. Bütün bunlar, biz tüketicilerin lehinedir. Yazımın başlığında savaş sanayi sektörü olmasına nazaran, otomotiv sektörü yeğdir. (Bizde savaş sanayi yoktur. Barışçı olduğumuzdan, savunma sanayidir.)

Simkal Kalibrasyon Merkezi Mekanik Kalibrasyon Müdürü

TURKLAB Dernek Saymanı

Derya TURGAY